Żywienie i organizacja posiłków

Problemy związane ze spożywaniem posiłków i płynów często są odnotowywane przez opiekunów osób z demencją. Zdrowa, zrównoważona dieta może znacznie podnieść jakość życia, jednakże zaburzenia występujące w przebiegu choroby Alzheimera (np. zaburzenia nastroju, pamięci, rozwiązywania problemów, funkcji wzrokowych, możliwości motorycznych czy ogólne problemy z odczuwaniem pragnienia i sytości), mogą znacznie utrudniać prawidłowe odżywianie oraz spożywanie dostatecznej ilości płynów. Odwodnienie jest częstą przyczyną hospitalizacji osób z demencją i może mieć potencjalnie bardzo poważne skutki uboczne. Jako opiekun osoby z demencją możesz na swojej drodze spotkać wiele dylematów, dotyczących podawania i organizacji posiłków dla podopiecznego. Poniżej przedstawiamy rady, w jaki sposób możesz usprawnić ten proces i zadbać, by ukochana osoba była dobrze odżywiona i nawodniona.

Istotnym elementem jest organizacja i kultura posiłku, które wpływają na chęć chorego do jedzenia.

• Serwuj posiłki w cichym otoczeniu, które zawiera mało rozpraszaczy uwagi, takich jak na przykład włączony telewizor.
• Nie pośpieszaj chorego przy jedzeniu, daj mu tyle czasu na zjedzenie posiłku, ile potrzebuje. Presja wywarta na osobę z demencją może spowodować, że nie zje ona posiłku.
• Zwracaj uwagę na komunikację niewerbalną z podopiecznym. Jeśli Twoja mowa ciała będzie wskazywać na złość i irytację, może to być odczytane przez chorego, co może sprzyjać niechęci do jedzenia. Utrzymywanie kontaktu wzrokowego i miłe gesty mogą natomiast poprawić u chorego poczucie bezpieczeństwa, tym samym zachęcając go do posiłku.
• Jedzcie posiłki razem. Spożywanie jedzenia w grupie osób może zachęcić osobę chorą do tego, aby także zjadła posiłek lub wypiła napój.
• Stosuj talerze kontrastowe w stosunku do obrusu. W wyniku zaburzeń percepcji wzrokowej podopieczny może mieć problem z rozróżnieniem, gdzie znajdują się przedmioty takie jak: talerz, obrus oraz jedzenie, jeśli będą one w podobnym kolorze.
• Warto również unikać wzorzystych talerzy, obrusów czy podkładek pod talerze.
• By ułatwić choremu jedzenie, możesz zastosować specjalne talerze z podwyższonymi rantami, które zapobiegają wypadaniu jedzenia poza talerz.
• Jeśli podopieczny ma problemy z korzystaniem ze sztućców, możesz zastosować specjalne sztućce, przeznaczone dla osób z problemami z wykonywaniem precyzyjnych ruchów.

Na poziom apetytu wpływa również spożywany pokarm.

• Planując posiłki, uwzględnij, co podopieczny lubi jeść, a czego nie lubi. Postaraj się przypomnieć sobie przeszłe preferencje chorego, jednak pamiętaj, że zarówno z biegiem czasu, jak i w wyniku choroby preferencje mogą się zmieniać.
• Sprawdzaj temperaturę podawanych posiłków, unikaj zimnych potraw (prosto z lodówki) lub gorących produktów.
• Unikaj podawania zbyt wielu rodzajów jedzenia na talerzu na raz, gdyż może to powodować problem ze zdecydowaniem się na to, co zjeść, i utrudnić spożycie posiłku. Najlepiej serwować jeden produkt na raz.
• Nie nakładaj na talerz zbyt dużych porcji. Najlepiej sprawdzą się małe i regularne posiłki.
• Serwuj jedzenie, które ładnie pachnie i jest smaczne. Zapach, który unosi się z kuchni, może zachęcić chorego do jedzenia.
• Jeśli podopieczny nie chce jeść posiłków w określonych godzinach przy stole, spróbuj przygotowywać małe przekąski na jeden kęs, takie jak kanapki, krojone warzywa i owoce, wędliny czy sery. Umieść przekąski w dostępnej przestrzeni, w której przebywa chory.
• Jedzenie, które przyrządzasz, powinno być łatwe do przeżuwania i przegryzania, najlepiej rozdrobnione. Unikaj podawania twardych, zwartych, trudnych do przeżuwania produktów, takich jak na przykład surowa marchewka. Pamiętaj o przekrajaniu pokarmu na kawałki lub podawaj miękkie jedzenie, takie jak np. jajecznica, zupy kremy, musy owocowe czy serki wiejskie.
• Do każdego posiłku podaj choremu napój.
• W sytuacji ryzyka odwodnienia lub niedożywienia priorytetem jest zapewnienie odpowiedniej podaży energii i płynów, nawet jeśli dieta czasowo odbiega od ogólnych zaleceń żywieniowych.
• W zakresie spożywania posiłków zapewnij podopiecznemu jak największą niezależność, jaka jest tylko możliwa w danym stadium choroby.
• Pytając się podopiecznego w późniejszych stadiach choroby, o to, co chce jeść, nie zadawaj pytań otwartych, lecz oferuj wybór pomiędzy daniami. Zapytaj na przykład, czy ma bardziej ochotę na zupę, czy drugie danie, jeśli zupę, to pomidorową czy rosół. Jeśli chory ma problemy z komunikacją werbalną, możesz zastosować obrazki, na których będzie znajdować się dany produkt, i spróbować naprowadzić bliskiego, by wybrał obrazek z preferowanym przez siebie daniem.
• W przebiegu choroby mogą również wystąpić problemy ze spożywaniem odpowiedniej ilości płynów. Warto zwrócić uwagę na utrzymanie odpowiedniego nawodnienia podopiecznego.
• Jeśli chory nie chce pić tradycyjnych napojów, warto zachęcać go do spożywania owoców z wysoką zawartością wody np. arbuzów. Miska z takimi owocami, powinna być ustawiona w widocznym dla podopiecznego miejscu.
• W przygotowaniu potraw warto używać dużo warzyw z wysoką zawartością wody np. cukinii, pomidorów, ogórków. Świetnie sprawdzą się zupy.
• Chory powinien spożywać napoje regularnie. Serwuj je do każdego posiłku, a także pamiętaj, aby szklanka z wodą zawsze była w zasięgu wzroku chorego.
• Jeśli podopieczny nie chce pić napojów, możesz spróbować przygotowywać mu różnego rodzaju smaczne desery zawierające wysoką zawartość wody, jak lody, sorbety czy mleczne shake’i, smoothie.
• Staraj się pić dużo napojów przy podopiecznym, by zachęcić go do podobnych działań.
• Używaj przezroczystych szklanek, by podopieczny wiedział, co jest w środku lub skorzystaj z kontrastowych kubków, by przyciągnąć uwagę chorego.
• Jeśli chory ma problem z piciem z kubka, możesz mu to ułatwić. Warto zakupić w tym celu specjalny kubek z wcięciem na nos.

Jeśli chory, pomimo stosowanych powyżej wskazówek w dalszym ciągu ma problemy z apetytem, warto poszukać przyczyny głębiej. Na apetyt chorego mogą mieć również wpływ problemy dentystyczne, przyjmowane leki lub inne choroby.

• Pamiętaj o higienie jamy ustnej i opiece dentystycznej podopiecznego. Przyczyną niechęci do jedzenia może być ból zęba lub dziąseł. W późniejszych stadiach demencji chorzy mogą mieć problemy z przekazaniem ustnie informacji o bólu, dlatego powinieneś uważnie obserwować bliskiego, czy nie wykazuje przypadkiem niewerbalnych oznak bólu. Pamiętaj o regularnych wizytach stomatologicznych.
• Utrata apetytu może być oznaką depresji. Zaburzenia nastroju są częstym neuropsychologicznym objawem towarzyszącym chorobie Alzheimera. W przypadku podejrzeń tego typu zaburzeń skontaktuj się z lekarzem. Przepisane leki czy terapia mogą również pomóc przywrócić utraconą chęć do jedzenia.
• Niektóre leki przepisane choremu mogą wpłynąć na utratę apetytu jako skutek uboczny. Jeśli podejrzewasz, że wprowadzenie nowego lekarstwa przyczynia się do problematycznej utraty apetytu u podopiecznego, skontaktuj się z lekarzem. W takiej sytuacji może być konieczna modyfikacja dawki lub zamiana leku.
• Zapewnij podopiecznemu choć trochę aktywności fizycznej, która również może mieć wpływ na poziom apetytu.

Niewerbalne oznaki bólu

Jeśli osoba z demencją nie skarży się na ból, nie oznacza, że go nie odczuwa. Istnieje wiele powodów, dla których pacjent może nie mówić o swoim cierpieniu. Jednym z nich jest obawa przed byciem ciężarem dla swoich opiekunów. W raz z postępem choroby osoby z demencją mogą mieć trudności z komunikowaniem bólu lub kompletnie stracić możliwość komunikacji werbalnej.

Warto zwrócić uwagę na poniższe, niewerbalne oznaki bólu:

• płakanie, pomruki, jęczenie lub krzyki
• zmiany w mowie ciała, takie jak wiercenie się, drgawki, zaciskanie lub zgrzytanie zębami, sztywna postawa ciała, pocieranie części ciała, lub napięty wyraz twarzy, taki jak grymaszenie czy marszczenie brwi
• zmiany fizyczne, takie jak pocenie się, zaczerwienienie lub bycie bladym, szybkie tętno czy zmiany temperatury,
• zmiany behawioralne, takie jak wyglądanie na przestraszonego lub zaniepokojonego podczas osobistej opieki, spanie więcej lub mniej niż zwykle lub odmawianie jedzenia

Pomocnym może być również zadawanie konkretnych pytań osobie z demencją:

• Czy boli cię [konkretna część ciała np. palec, ramię, noga]?
• Czy tutaj boli? Czy to piecze?

Nadmierne spożywanie pokarmów w chorobie Alzheimera

Problemy związane z odżywianiem, poza niechęcią do spożywania pokarmu i obniżonym poziomem apetytu, mogą także dotyczyć spożywania nadmiernej ilości pożywienia i płynów. Jeśli chory będzie przyjmował niekontrolowane ilości pokarmu, może to doprowadzić do problemów zdrowotnych (np. otyłości, cukrzycy). Poniżej przedstawimy rady, które mogą pomóc w takiej sytuacji:

• Jeśli chory nie kontroluje ilości spożywanego jedzenia, a jednocześnie porcje są bardzo duże, niezbędne może być zastosowanie blokady na lodówki. W późniejszych stadiach choroby, osoba z demencją może również próbować jeść rzeczy, które nie są jadalne (np. surową lub starą żywność). Zabezpieczenie lodówki w takich sytuacjach jest niezbędne. Zabezpiecz również przedmioty, które mogłyby zostać pomylone z jedzeniem i połknięte np. bardzo małe, kolorowe elementy.
• Jeśli chory będzie chciał jeść pomiędzy posiłkami, zaproponuj mu wspomnianą już wcześniej, miskę wypełnioną owocami i warzywami z dużą zawartością wody.
• Chorzy mogą również gromadzić jedzenie lub szukać go pomiędzy posiłkami. Z tego względu, zapewnienie regularnych godzin spożywania posiłków jest szczególnie ważne.
• Problemy z jedzeniem i nawodnieniem są częstym wyzwaniem w opiece nad osobą z demencją, ale w wielu przypadkach można im skutecznie przeciwdziałać poprzez odpowiednią organizację posiłków i otoczenia. Uważna obserwacja, elastyczność i dostosowanie rozwiązań do aktualnych możliwości chorego pomagają wspierać jego zdrowie i komfort na co dzień.

Bibliografia:

1. Alzheimer’s Association. (2018). 2018 Alzheimer’s disease facts and figures. Alzheimer’s & Dementia: The Journal of the Alzheimer’s Association, 14(3), 367–429. https://doi.org/10.1016/j.jalz.2018.02.001
2. Kai, K., Hashimoto, M., Amano, K., Tanaka, H., Fukuhara, R., & Ikeda, M. (2015). Relationship between eating disturbance and dementia severity in patients with Alzheimer’s disease. PloS one, 10(8), e0133666. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0133666
3. Amella E. J. (1999). Factors influencing the proportion of food consumed by nursing home residents with dementia. Journal of the American Geriatrics Society, 47(7), 879–885. https://doi.org/10.1111/j.1532-5415.1999.tb03849.x
4. Ikeda, M., Brown, J., Holland, A. J., Fukuhara, R., & Hodges, J. R. (2002). Changes in appetite, food preference, and eating habits in frontotemporal dementia and Alzheimer’s disease. Journal of neurology, neurosurgery, and psychiatry, 73(4), 371–376. https://doi.org/10.1136/jnnp.73.4.371
5. https://www.alzint.org/resource/nutrition-and-dementia/
6. https://www.nia.nih.gov/health/healthy-eating-nutrition-and-diet/healthy-eating-and-alzheimers-disease
7. https://www.dgft.nhs.uk/wp-content/uploads/2021/06/A-guide-to-good-nutrition-in-dementia-for-patients-and-carers-V4.pdf
8. https://www.alz.org/media/Documents/alzheimers-dementia-care-practice-recommendations.pdf
9. https://www.indi.ie/images/Consider_the_dining_environment.pdf
10. Dunne, T. E., Neargarder, S. A., Cipolloni, P. B., & Cronin-Golomb, A. (2004). Visual contrast enhances food and liquid intake in advanced Alzheimer’s disease. Clinical nutrition (Edinburgh, Scotland), 23(4), 533–538. https://doi.org/10.1016/j.clnu.2003.09.015
11. Li, L., Zhao, Y., Wang, Y., & Wang, Z. (2020). Overview of systematic reviews: Effectiveness of non-pharmacological interventions for eating difficulties in people with dementia. Journal of advanced nursing, 76(11), 2830–2848. https://doi.org/10.1111/jan.14492